Winterdip op het werk: wat doe je vóór januari?

Verzuim in de winter is griep, en daar kun je als organisatie weinig aan doen. Zo luidt de gangbare aanname, en voor een deel klopt hij. Griep vult de meldingen. Maar de schade zit in het lange verzuim, en dat hangt vaker met het werk samen. Een winterdip in je team is dan een eerste signaal. Het gaat om de winterbelasting van het werk: licht, herstel en bezetting.

Waarom ligt het verzuim in de winter hoger?

Het verzuim volgt een vast patroon. In 2025 lag het in het eerste kwartaal op 5,8% en in het derde kwartaal op 5,1%. Dat is een verschil van 0,7 procentpunt (CBS, 2026a). Het vierde kwartaal kwam uit op 5,6%.

Het CBS spreekt van een seizoenseffect: in de winter wordt meer verzuimd dan in de zomer. Daarom vergelijkt het een kwartaal altijd met hetzelfde kwartaal van eerdere jaren (CBS, 2026b).

Een groot deel van de verklaring is het griepseizoen. Het RIVM laat het luchtwegseizoen lopen van week 40 tot en met week 20. Dat is ruwweg van begin oktober tot half mei (RIVM, 2026). In 2025 noemde 55% van de verzuimende werknemers griep, verkoudheid of een andere virusinfectie als belangrijkste klacht (CBS, 2026b).

Het seizoen is dus lang. De epidemie zelf is korter. In 2026 begon die eind januari en duurde ze zes weken. Een jaar eerder duurde ze negen weken (Nivel, 2026). Het is lastig te voorspellen wanneer de piek valt. Voorbereid zijn kan wel, want een team draait in de donkere maanden vaak met weinig reserve.

Is winterverzuim alleen maar griep?

Qua aantal meldingen grotendeels wel. Griep en verkoudheid zijn goed voor 55,2% van het verzuim. Ze duren gemiddeld 3 werkdagen. Slechts 11% wordt aan het werk toegeschreven (Van den Heuvel e.a., 2025, cijfers over 2023).

Verzuim door psychische klachten, overspannenheid en burn-out is 7,9% van het totaal. Het duurt gemiddeld 63 werkdagen. In 75% van de gevallen wordt het deels of hoofdzakelijk aan het werk toegeschreven (Van den Heuvel e.a., 2025). De korte meldingen vullen dus de statistiek. Het lange verzuim bepaalt de schade. Lees ook waardoor burn-out ontstaat en wat een werkgever kan doen.

Let op wat dit niet zegt. Er is geen onderbouwing dat psychisch verzuim in de winter hoger ligt dan in de zomer. Wel is de redenering simpel. Als korte meldingen een team uitdunnen, verdelen de collega’s het werk. De druk komt terecht bij wie blijft. Een team met weinig reserve merkt dat het eerst.

Ook de cijfers over werkdruk wijzen die kant op. Hoge werkdruk en besmetting op het werk horen bij de meest genoemde oorzaken van werkgerelateerd verzuim (Arboportaal, 2026). Beide zijn deels te beïnvloeden. Het aandeel werknemers met burn-outklachten steeg naar 21% in 2025, tegen 19% in 2023 (Arboportaal, 2026).

Voor de bestuurder telt ook wat het kost. Werkgevers betaalden in 2023 € 8,3 miljard aan loon bij werkgerelateerd verzuim. Daarvan kwam € 4,9 miljard door psychosociale arbeidsbelasting (Van den Heuvel e.a., 2025).

Winterdip of winterdepressie, wat is het verschil?

Winterdip is de gewone naam voor minder energie in de donkere maanden. Je bent sneller moe en hebt minder zin. Je hoort ook de woorden winterblues en herfstdip. Een winterdip is geen diagnose en geen ziekte.

Een winterdepressie is dat wel. Volgens Thuisarts heb je dan twee jaar achter elkaar in de herfst of winter een depressie. In de lente gaat die weer weg. De oorzaak is waarschijnlijk minder daglicht. Mensen hebben dan geen energie, zijn heel moe en willen veel slapen (Thuisarts, z.d.). De Britse NHS beschrijft het op dezelfde manier. Lichttherapie is daar niet standaard beschikbaar, omdat het bewijs te beperkt is (NHS, z.d.).

Voor HR betekent dat: geen diagnoses stellen en er niet naar vragen. Een teamleider ziet gedrag, niet de oorzaak. Wie langer dan een paar weken somber is, hoort bij de huisarts of de bedrijfsarts. Het gesprek met de medewerker gaat over het werk en wat hij nodig heeft. Een dip in energie is bespreekbaar; een depressie hoort bij een professional. Als HR zorg je dat de weg naar huisarts of bedrijfsarts kort is.

Waarom is licht ook een werkomstandigheid?

Volgens de KNMI-tabel gaat de zon rond 21 december om ongeveer 08.45 op en om 16.30 onder (KNMI, z.d.). Dat is nog geen acht uur daglicht. Wie van acht tot vijf werkt, gaat in het donker heen en terug.

Het Arboportaal schrijft dat de positieve effecten van licht vooral voor daglicht gelden. Het adviseert werknemers zoveel mogelijk aan daglicht bloot te stellen (Arboportaal, z.d.). Kunstlicht heeft een lagere intensiteit.

Hoeveel verzuim dat scheelt, is niet bekend. De maatregelen zijn wel klein en goedkoop:

• Pauze buiten. Een kwartier in het licht, ook als het grijs is.
• Lopend overleggen. Overleg dat niet aan tafel hoeft, kan buiten en overdag.
• Werkplekken bij het raam. Wissel af, zodat het geen vaste voorkeursplek wordt.
• Vroege diensten en nachtdiensten. In de zorg en in ploegendienst zien mensen in december weinig daglicht. Kijk daar apart naar, want een rooster met wisselende diensten laat weinig ruimte voor een pauze in het licht.

De teamleider die het rooster maakt, doet zijn best met de bezetting die hij heeft. Licht staat zelden in dat rooster. Het kan er wel in, als iemand het benoemt.

Dat geldt voor de zorg, waar diensten wisselen, en voor de productie, waar ploegen vaste tijden draaien. Een ploeg die om 06.00 begint en om 14.30 stopt, ziet in december weinig daglicht. De vraag is niet wie daar schuld aan heeft, maar waar een kwartier buiten past.

Wat kun je als HR doen vóór januari?

Je hoeft niet te wachten tot het voorjaar. Dit regel je in november:

• Bezetting. Leg vooraf vast wie vervangt en wie wat overneemt in de griepweken. Dan hoeft de teamleider dat niet midden in de piek te regelen.
• Herstel. Plan rond de jaarwisseling rust in, en reken er niet op dat die vanzelf komt.
• Signalen. Vraag teamleiders te letten op moe zijn, terugtrekken en een kort lontje. Lees ook hoe je werkstress eerder ziet.
• Energie. Vraag hoe het gaat. Eén vraag is genoeg.

Een winterdip is geen reden voor paniek, wel voor aandacht. Het gaat om wat je in het werk kunt inplannen, niet om wat je medewerkers privé overkomt. Wie de winter als seizoen meeneemt in de planning, heeft in januari meer ruimte. Wie wacht tot de eerste uitval, heeft die niet.

Vraag je het aan medewerkers, houd het dan kort en anoniem. Splits de uitkomsten niet uit voor kleine groepen. Zeg vooraf wat er met de antwoorden gebeurt. Bespreek het verzuimbeleid en wat wordt vastgelegd met de ondernemingsraad.

Denk ook aan de medewerker die invult. Waarom zou hij eerlijk antwoorden? Alleen als hij weet dat het antwoord niet naar hem te herleiden is. En dat er daarna iets mee gebeurt. Een voorbeeldvraag: hoe was je energie de afgelopen weken, op een schaal van 1 tot 5?

Wat kun je morgen doen? Loop in het volgende teamleidersoverleg de winterweken door met de checklist hierboven. Meer hoeft die eerste keer niet te zijn.

Aan de slag

Met de module Verzuim verminderen in Deepler Research vraag je medewerkers anoniem welke werkfactoren verzuim in hun team beïnvloeden. Wil je eerst verder lezen over herstel? Lees dan Werk loslaten: waarom je hoofd bereikbaar blijft.

Bronnen

• Arboportaal. (z.d.). Daglicht of kunstlicht? https://www.arboportaal.nl/documenten/vraag-en-antwoord/alle-vragen-en-antwoorden/daglicht-of-kunstlicht
• Arboportaal. (2026, 20 april). Burn-outklachten onder werknemers blijven toenemen. https://www.arboportaal.nl/actueel/nieuws/2026/04/20/burn-outklachten-onder-werknemers-blijven-toenemen
• Centraal Bureau voor de Statistiek. (2026a). Ziekteverzuimpercentage; economische activiteit (SBI 2008) [Tabel 80072NED]. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/80072ned
• Centraal Bureau voor de Statistiek. (2026b). Ziekteverzuim in eerste kwartaal hoger dan gemiddeld in afgelopen 30 jaar. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/23/ziekteverzuim-in-eerste-kwartaal-hoger-dan-gemiddeld-in-afgelopen-30-jaar
• Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (z.d.). Tijden van zonopkomst en ondergang 2027 [Tabel]. https://cdn.knmi.nl/system/downloads/files/000/000/081/original/tijden_van_zonopkomst_en_-ondergang_2027.pdf
• National Health Service. (z.d.). Seasonal affective disorder (SAD). https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/seasonal-affective-disorder-sad/overview/
• Nivel. (2026, 18 maart). Duidelijk minder mensen met acute luchtweginfecties, jaarlijkse griepepidemie voorbij. https://www.nivel.nl/nl/nieuws/duidelijk-minder-mensen-met-acute-luchtweginfecties-jaarlijkse-griepepidemie-voorbij
• Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2026). Terugblik surveillance van luchtweginfecties 2025/2026 – Influenzavirus. https://www.rivm.nl/griep-griepprik/griepsurveillance/terugblik-2025-2026
• Thuisarts.nl. (z.d.). Ik heb een winterdepressie, wat helpt ertegen? https://www.thuisarts.nl/winterdepressie/ik-heb-winterdepressie
• Van den Heuvel, S. G., Bouwens, L., & De Vroome, E. M. M. (2025). Arbobalans 2024 (TNO 2025 R11108). TNO. https://monitorarbeid.tno.nl/wp-content/uploads/sites/16/2025/05/TNO-Arbobalans-2024.pdf